Samen baltsen, is het voordelig?
De kemphaan is een steltlopersoort met een enorm verspreidingsgebied en komt over zowat de hele oost-westlengte van Eurazië voor, grotendeels boven de 60° noorderbreedte. In de Lage Landen is deze soort als broedvogel quasi uitgestorven, om redenen die vandaag ook andere weidevogelpopulaties de dieperik in sturen, veelal gerelateerd aan de intensivering van landbouwpraktijken. In Scandinavië en Oost-Europa is de kemphaan plaatselijk nog vrij algemeen, al gaan ook hier de populaties sterk achteruit. In Scandinavië heb je zowel populaties die in veengebieden in Sapmi (Lapland) broeden, als populaties die hun toevlucht in kustgraslanden en landbouwgebied vinden. Ten zuiden van Oulu wordt er sinds 2016 onderzoek gedaan naar kemphanen in kustgraslanden door de Universiteit van Oulu (Kari Koivula & Veli-Matti Pakanen) en het Max Planck Instituut for Biological Intelligence (Clemens Kuepper & Krisztina Kupán).
Geliefd kemphaanhabitat bij de start van het broedseizoen (begin Mei)!
Kemphanen keren terug naar de kustgraslanden begin mei, wanneer de sneeuw eindelijk smelt en de grond niet meer bevroren is. Mannetjes keren eerder terug dan vrouwtjes, en dat is geen toeval. Mannetjeskemphanen troepen samen op plekken met veel zichtbaarheid in het landschap, denk bijvoorbeeld aan kleine heuveltjes of plekken met kortere vegetatie. Deze podia worden ook wel leks genoemd. Dit lekgedrag is zeldzaam en vooral bekend van hoenderachtigen, denk bijvoorbeeld aan het korhoen of het auerhoen. Ook binnen andere soortgroepen kunnen we lekgedrag terugvinden. De kabeljauw en de alledaagse fruitvlieg zijn hier voorbeelden van.
Alle hens aan dek op het lek. Een net gearriveerd vrouwtje (onscherp centraal in beeld) veroorzaakte de nodige hectiek bij de aanwezige mannetjes
Over dit lekgedrag is nog relatief weinig bekend. In de eerste plaats is er nog geen consensus over het ontstaan van dit gedrag. Hoewel het misschien leuk en gezellig lijkt, zo samen pronken voor de vrouwtjes, heeft dit serieuze implicaties voor de deelnemende mannetjes.
Het grootste gevolg is dat de paarkansen worden gemonopoliseerd door slechts enkele mannetjes, en soms zelfs door één enkel individu: het alfamannetje. Daarnaast moet je hier als mannetje een hoop energie in investeren. Je moet er goed uitzien en een territorium op het podium verdedigen. Vechtpartijen zijn geen uitzondering.
Voor vrouwtjes is er dan weer een groot voordeel: ze hoeven minder tijd te investeren in de zoektocht naar een geschikte partner. Vermoedelijk dienen de leks ook als indicator van geschikte nesthabitat, en krijgen nieuwe vrouwtjes in de populatie zo een aanwijzing waar ze het best hun nest kunnen maken.
Nadelig voor de vrouwtjes is dat de mannetjes niet helpen bij het broeden van de eieren en het grootbrengen van de kuikens. Kortom, lekgedrag fascineert gedrags- en evolutionaire biologen — de kemphanen doen er zelfs nog eens een extra juicy laag bovenop!
Vechtpartijen om een territorium, of aandacht voor een vrouwtje is geen uitzondering. Enkel dominante mannetjes nemen deel aan zo'n gevechten. Satellietmannetjes (zie rechtervogel) houden zich afzijdig.
Wie niet sterk is, moet slim zijn!
Ronduit uniek bij kemphanen is het bestaan van alternatieve voortplantingsstrategieën binnen dezelfde soort, gekenmerkt door drie typen mannetjes*, elk met een kenmerkend verenkleed en gedrag. Allereerst zijn er de dominante mannetjes. Deze zijn het meest agressief en hebben vaak een vaste plaats op het lek.
Daarnaast heb je de satellietmannetjes, herkenbaar aan hun witte kraag. Satellietmannetjes zijn minder agressief en proberen toegang tot vrouwtjes te krijgen door samen te werken met een dominant mannetje. Wanneer het dominante mannetje even niet oplet, kan het satellietmannetje van de situatie gebruikmaken om zijn ding te doen: genen doorgeven aan de volgende generatie.
Tenslotte — en héél zeldzaam (minder dan 1% van de populatie) — zijn er de faedermannetjes. Dit zijn mannetjes die eruitzien als vrouwtjes en op die manier de dominante en satellietmannetjes voor de gek proberen te houden, om zo zonder al te veel gevechten toegang tot een vrouwtje te krijgen. Faeders zijn dus eigenlijk de verpersoonlijking van het gezegde: “Wie niet sterk is, moet slim zijn.”
* er bestaan ook drie types vrouwtjes, die zijn morfologisch veel minder opvallend.
Klassiek dominant mannetje. Donker gekleurde kraag, opvallend gekleurd gezicht en klaar om zijn territorium te verdedigen!
Het schoolvoorbeeld van een satelliet mannetje. Witter dan dit maken ze hem niet!
Feader zien er bijna exact uit zoals vrouwtjes (ietsje groter). Gedrag en zeker DNA kunnen uitsluitsel brengen. In dit geval toont de foto een vrouwtje.
Hoe is het zo ver kunnen komen? De verklaring achter dit opmerkelijke fenomeen zit hem vooral in genetica. 3,8 miljoen jaar geleden vond er een inversie* binnen het gen plaats dat verantwoordelijk is voor de hormoonhuishouding van de vogels. Hierdoor ontstonden er twee versies, de dominante mannetjes en de feaders. Zo’n 70 000 jaar geleden vond er opnieuw een recombinatie plaats binnen dat supergen, waardoor we ook satellietmannetjes kregen. Beide uitzonderlijke gebeurtenissen hebben er dus voor gezorgd dat er drie types mannetjes ontstaan zijn, gedreven door verschillen in hormoonproductie, met elk hun eigen karaktereigenschappen. Fascinerend toch? Het hele hormoonverhaal ga ik niet uitleggen. Nog lang niet alles is erover gekend, maar deze paper geeft ligt wel al een tipje van de sluier. Een laatste leuk weetje om af te sluiten is dat de sneaky feadermannetjes wel de grootste spermavoorraad hebben. De kansen op paring zijn gering, maar als ze het doen, doen ze het goed!
Spioneren maar!
Een groot deel van mijn veldwerk bestaat uit het observeren van baltsende kemphanen. Ik tel nauwkeurig het aantal aanwezige mannetjes, noteer hun type en houd bij of vrouwtjes het lek bezoeken en of er paringen plaatsvinden. We proberen ook vogels te vangen, zodat we ze kunnen ringen en van een radiotag kunnen voorzien. Dat levert waardevolle informatie op over het landschapsgebruik van de vogels.
Elke dag begint om drie uur ’s ochtends. Na twee kopjes koffie en een banaan rijden we naar het grasland waar we gedragsobservaties uitvoeren. Tegen zeven uur zitten we weer in de auto; de rest van de voormiddag gebruiken we om bij te slapen. Soms gaan we ’s avonds nog een keer terug, al is de activiteit op de leks dan wat minder. Eén ding is zeker: van een natuurlijk dag- en nachtritme kun je hier niet spreken. Maar mij hoor je niet klagen — dit is natuurbeleving en ornithologie pur sang!
Ik had het geluk — en de plicht — om tijdens de gedragsobservaties te filmen. In 2025 bracht ik verschillende nachten in de schuiltent door om hun gedrag te documenteren. Stap voor stap laat ik jullie zien wat de balts van de kemphaan precies inhoudt.
Vanop veilige afstand worden de kemphanen voor ten minste een uur geobserveerd.
Wanneer de mannetjes gevangen worden, nemen we verschillende metingen en nemen we een bloedstaal voor DNA onderzoek. Ook krijgen de vogels een radiotag zodat we hun bewegingen kunnen opvolgen.
De zender. De vogels verliezen ze zender soms na enkele weken of tijdens de migratie.
Het heeft zo zijn charmes, nachtje door doen en bij het eerste licht vogels uit de netten halen.
Start to Lek
Rond een uur of drie ’s ochtends zitten de eerste vogels al te baltsen, op zo’n vijftien meter van mijn schuiltent. De eerste stap bestaat eruit vrouwtjes naar het lek te lokken. Wanneer mannetjes vrouwtjes in de buurt zien overvliegen, springen ze kort op en flapperen met hun vleugels. Met dit schijnbare enthousiasme hopen ze de vrouwtjes te overtuigen om een bezoekje te brengen aan het lek. Dan kan het echte werk beginnen!
Zodra een vrouwtje op de lek landt, is het alle hens aan dek. Dominante mannetjes kunnen met elkaar in gevecht raken, terwijl satellietmannetjes proberen samen te werken met een dominant mannetje — een gedrag dat codisplaying of samenbalts wordt genoemd. Dit kan voordelen hebben voor beide mannetjes, al hebben dominante mannetjes meer succesvolle copulaties wanneer er geen satelliet op het lek aanwezig is (een satelliet kan paarkansen verstoren). Codisplay is de enige manier om toch nog iets positief uit de aanwezigheid van een satelliet te halen.
De interactie tussen twee mannetjes kan een vrouwtje aantrekken, zodat het dominante mannetje kan paren. Het satellietmannetje kan echter profiteren van de nabijheid van het vrouwtje wanneer het dominante mannetje in een ander gevecht verwikkeld is en haar even negeert.
Om hun dominantie ten opzichte van satellietmannetjes te tonen, plaatsen dominante mannetjes soms hun snavel boven op het hoofd van het satellietmannetje — een beetje zoals in de middeleeuwen bij het tot ridder slaan — of ze “prikken” het andere mannetje herhaaldelijk.
De aanwezigheid van vrouwtjes brengt altijd ambiance op het lek!
Een prachtig voorbeeld van co-display.
Een cruciaal onderdeel van de balts is wanneer het mannetje knielt voor het vrouwtje.
In zeldzame gevallen zijn satellietmannetjes succesvol en kunnen ze paren met een vrouwtje. Deze zeldzame gelegenheid is zichtbaar in de volgende video. Let ook op het gedrag van het dominante mannetje voor en nadat het satellietmannetje met het vrouwtje heeft gecopuleerd. Er is hier iemand allerminst blij...
Het opperste doel van een mannetje is natuurlijk om zijn genen door te geven aan de volgende generatie. Als het mannetje de toppositie op het lek bezit, komt dat normaal gezien wel goed: het overgrote merendeel van de paringen gaat naar één enkel mannetje.
Mannetjes proberen de vrouwtjes te overtuigen door te knielen, hun kraag op te zetten en de vleugels uit te strekken. Vrouwtjes kunnen op hun beurt interesse tonen door hun vleugels lichtjes te openen. Wanneer een vrouwtje vervolgens neerbuigt, is de boodschap duidelijk: ze is klaar voor de paring.
Vanaf dat moment zit de taak van het mannetje bij dat vrouwtje erop. Hij houdt zich immers niet bezig met het uitbroeden van de eieren of het grootbrengen van de kuikens. Veel beter is het om nog enkele keren te paren, en zo nog meer nakomelingen in de volgende generatie te brengen!
Een prachtig voorbeeld van co-display. Hier houdt het vrouwtje de vleugels open, een teken dat ze klaar is voor paring.
Dit mannetje was succesvol!
Het leven na de balts
Na de paring legt het vrouwtje uiteraard haar eieren. Na ongeveer 26 dagen komen de vier eieren uit. De kuikens krijgen een metalen ring, terwijl de moeders een oranje ring krijgen met een code van twee letters. Ze worden ook voorzien van een radiotag, zodat we ze kunnen volgen met onze gigantische antenne in het veld. Door de bewegingen te analyseren die door de antenne worden opgevangen kan Jelena (de doctoraatsonderzoekster voor dit project) bepalen of het vogelgezinnetje nog in leven is. Begin juli zijn de meeste nesten uitgekomen, waardoor er nog maar één taak overblijft: het grootbrengen van de kuikens door het vrouwtje.
Mannetjes proberen in eerste instantie zoveel mogelijk te paren. Wanneer de piek van het lekseizoen over is, en de meeste vrouwtjes reeds een nest hebben gaan ze opportunister te werk. Vanaf juni kan je vak enkele mannetjes achter vrouwtjes aan zien vliegen om ze dan lastig te vallen. Soms kan dit succesvol zijn, zeker wanneer het vrouwtje door omstandigheden het eerste legsel is kwijt geraakt. Vanaf juli trekken te mannetjes reeds zuidwaarts. De periode na de balts heeft nog veel onduidelijkheden, zo is het heel waarschijnlijk dat sommige mannetjes nog verder doorvliegen, om daar nog een keer te baltsen. GPS zenders gaan deze vraag na verloop van tijd kunnen beantwoorden!
Een geringd en gezenderd mannetje op de uitkijk wat later in het seizoen.
Een vers uitgekomen kuiken.
Een ouder geringd kuiken dat het grasland verder verkent na vrijlating (onder toeziend oog van de moeder)
Kemphanen zijn fascinerende vogels die kunnen dienen als voorbeeldsoort voor kustgraslanden. In de toekomst hopen we verder onderzoek te kunnen doen naar effectief beheer ten voordele van de bedreigde steltlopers die deze habitats bewonen. Zo werden er in 2021 artificiële heuvels aangelegd, die hopelijk in de toekomst dienst zullen doen als lek. Als dit succesvol blijkt, heeft het de potentie om een belangrijke beheersmethode te worden.
Wordt alvast vervolgd!
Hartelijk dank aan Jelena Belojević, Veronika Rohr-Bender, Kari Koivula, Lisa Kreye, Francesco Rossi, Jacopo Saccinto, Veli-Matti Pakanen, Krisztinà Kupan, Clemens Küpper en alle andere betrokkenen!
Meer info:
- Over kemphanen en hun gedrag in het algemeen: Baguette M. et al. 2022 - Evolutionary Ecology of Fixed Alternative Male Mating Strategies in the Ruff (Calidris pugnax)
- Over de achterliggende genetica: Clemens K. et al 2016 - A supergene determines highly divergent male reproductive morphs in the ruff
- Een diepgaande papers over de genetica en fysiologische processen die de verschillende vormen kunnen verklaren: Giraldo-Deck L. M. et al. 2024 A supergene affects androgen concentrations during early development in a bird with alternative reproductive morphs